بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
الْـحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
وَصَلَّى اللّٰهُ عَلَى سَيِّدِنَا وَنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ
وَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِينَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ.
تفسیر آیه شریفه «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ»
۱. مقدمهٔ بحث
در این جلسه، ادامهٔ مبحث جزئیت «بسم الله الرحمن الرحیم» از قرآن کریم دنبال می‌شود. بیان شد که اکثریت قریب‌به‌اتفاق علمای فریقین (شیعه و اهل‌سنت) بر این باورند که آیهٔ بسم الله، آیه‌ای از قرآن و آغازگر همهٔ سوره‌هاست، به‌جز سورهٔ توبه که بدون بسم الله نازل شده است.
در جلسات پیشین، دلایل موافقان این قول بیان شد؛ در این بخش، دیدگاه مخالفان بررسی می‌شود: گروهی اندک از علمای اهل‌سنت بسم الله را جزئی از سوره‌های قرآن نمی‌دانند و تنها آن را نشانه‌ای برای جداسازی سوره‌ها می‌شمارند. این نظریه با سه دلیل اصلی مستند می‌شد که در این درس مورد بحث و پاسخ قرار گرفت.
۲. بررسی نخستین استدلال مخالفان
نخستین استدلال منکران جزئیت بسم الله چنین بود:
«طریقِ اثبات قرآن منحصر در تواتر است، و چون دربارهٔ بسم الله اختلاف و نزاع رخ داده، از تواتر ساقط می‌شود و نمی‌تواند بخشی از قرآن باشد.»
در پاسخ گفته شد:
- تواتر در نزد شیعه و پیروان اهل‌بیت علیهم‌السلام به‌صورت کامل برقرار است؛ هیچ اختلافی در جزئیت بسم الله میان آنان وجود ندارد، بنابراین شک در تواتر تنها در سنت اهل‌سنت رخ داده است و خللی در حجیت قرآن ندارد.
- اکثر علمای بزرگ اهل‌سنت همانند سیوطی و فخر رازی نیز جزئیت آن را پذیرفته و حتی ادعای تواتر روایات در این زمینه کرده‌اند. بنابر این، اختلاف اندک برخی، ضرری به تواتر وارد نمی‌کند.
- به علاوه، دست‌کم تواتر معنوی و عملی در سنت نبوی ثابت است؛ پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله هر سوره را با بسم الله آغاز می‌فرمودند، و چون در مقام «بیان قرآن» بودند، این عمل نشانهٔ نزول آیه در صدر سوره‌هاست.
۳. استدلال دوم: حدیث «قسمت الصلاة بینی و بین عبدی»
دلیل دوم منکران، روایتی است از صحیح مسلم که از ابی‌هریره نقل کرده است:
قالَ اللهُ تَعالى: قَسَمْتُ الصَّلاةَ بَينِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصفَين… فإذَا قالَ العبدُ الحمدُ للهِ ربِّ العالَمين قالَ اللهُ حمدَنِي عبدي… حتی إذا قالَ إياكَ نعبُدُ وإيّاك نستعين قالَ هذا بَينِي وَبَينَ عبدي…
به‌زعم مخالفان، این روایت دلالت دارد بر اینکه سورهٔ حمد شش آیه دارد؛ سه آیه از جانب خدا و سه آیه از سوی بنده، و اگر بسم الله را نیز بیاوریم عدد آیات هفت می‌شود و چنین تنصیفی به‌هم می‌خورد.
پاسخ این استدلال در سه وجه داده شد:
- این روایت، با روایات صحیح دیگری از همان صحیح مسلم که دلالت بر جزئیت بسم الله دارند، در تعارض است؛ پس نمی‌تواند حَجّت مستقل باشد.
- اگر در شمارش کلماتِ تکراری دقت شود، حتی با وجود بسم الله نیز تقسیمِ عددی برقرار است؛ زیرا با حذف مکررات، ده کلمه باقی می‌ماند که نیمی برای خدا و نیمی برای بنده است.
- این روایت ناظر به تقسیم معنایی سوره است نه عدد الفاظ؛ سه آیهٔ نخست دربارهٔ صفات خداوند است، آیهٔ میانی بیان عبادت عبد است، و آیات پایانی دربارهٔ حاجات و دعاهای بنده؛ پس در مقام معنا تنصیف محفوظ است بدون اینکه بسم الله نفی شود.
۴. استدلال سوم: شمار آیات کوثر و ملک
استدلال سوم از ابی‌هریره نقل شده که گفته: سورهٔ کوثر سه آیه دارد و سورهٔ ملک سی آیه،
اگر بسم الله را جزئی از سوره بدانیم، آیه‌ای به هر سوره افزوده می‌شود و این با نصوص شمار آیات در احادیث نمی‌خواند.
پاسخ روشن این است که مرادِ گوینده از شمار آیات، آیات داخلی سوره است نه صدر آن. یعنی مقصود شمار آیات بعد از بسم الله است نه نفیِ بسم الله از سوره. علاوه بر این، روایت مزبور از نظر سند و دلالت در برابر شهرت و روایات متواترِ جزئیت، ارزشی ندارد.
۵. نتایج نهاییِ بحث
سه دلیلِ منکران جزئیت بسم الله با تحلیل روایی و معنایی پاسخ داده شد، و در نتیجه هر سه ناتمام یا نادرست‌اند. از مجموعِ روایات خاصه و عامه، شهرت قطعی بلکه تواتر معنوی بر جزئیت آیه حاصل است. حتی نزد بسیاری از مفسران اهل‌سنت، همچون سیوطی و قرطبی، اعتراف شده است که بسم الله الرحمن الرحیم در رأس هر سوره نازل شده و جزء همان سوره است.
در پایان یادآوری شد که آیهٔ بسم الله به جهت تکرار در تمام سوره‌های قرآن (به جز توبه)، ظهوری خاص و برتر از سایر آیات دارد. این ظهور مکرر، نشانهٔ رحمت عام و دائم الهی و نماد وحدت کتاب الهی است. در جلسات آینده، روایات وارده از طریق اهل‌بیت علیهم‌السلام در مورد این آیه شریفه قرائت و تبیین خواهد شد.
این جلسه به نقد دلایل منکران جزئیت بسم الله اختصاص داشت. بیان شد که ادعای سقوط تواتر، اشکال تنصیف سورهٔ حمد، و استدلال بر شمار آیات برخی سوره‌ها، همگی ناتمام است و با روایات صحیح هر دو طایفه در تعارض‌اند. در نتیجه بسم الله الرحمن الرحیم، آیه‌ای نورانی، متواتر، و جزئی از قرآن کریم در ابتدای هر سوره است که رابط میان بنده و پروردگار و نشانهٔ آغاز و رحمت الهی در همهٔ سور است.
کلمات کلیدی: بسم الله الرحمن الرحیم، سوره حمد، تواتر قرآن، صحیح مسلم، ابی‌هریره، فخر رازی، سیوطی، اختلاف اهل سنت، جزئیت آیه، تفسیر قرآن.
