بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
الْـحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
وَصَلَّى اللّٰهُ عَلَى سَيِّدِنَا وَنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ
وَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِينَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ.
تفسیر آیه شریفه «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ»
۱. مقدمه و طرح مسئله اصلی
در این جلسه، بحث بر محور یکی از مسائل مهم و اختلافی در علوم قرآنی متمرکز شد: آیا آیه شریفه «بسم الله الرحمن الرحیم» جزئی از قرآن کریم (و به تبع آن جزئی از آغاز هر سوره) محسوب می‌شود یا خیر؟
در میان علمای امامیه، این مسئله از مسلمات و اجماعی است؛ تمام فقهای شیعه بر این باورند که بسم الله الرحمن الرحیم جزئی از قرآن و نخستین آیه سوره فاتحة الکتاب است، چرا که قرآن با این آیه آغاز می‌شود و همواره فاصلهٔ میان سوره‌ها با همین آیه مشخص می‌گردد. تنها استثنا به سورهٔ توبه (برائت) مربوط می‌شود که در آغاز آن بسم الله وارد نشده است.
۲. اقوال علمای عامه (اهل سنت)
در میان علمای عامه (اهل سنت) سه نظر عمده وجود دارد:
- گروه اول: بسم الله را آیه‌ای از قرآن و آغاز همهٔ سوره‌ها می‌دانند. بر این نظرند: ابن عباس، ابن مبارک، قراء مکه و کوفه مانند عاصم و کسائی، و گروهی از شافعیان.
- گروه دوم: قائل‌اند که بسم الله فقط در سورهٔ حمد آیه‌ای مستقل است، و در سایر سور جنبهٔ فاصل دارد. احمد بن حنبل در یکی از دو قول منسوب به او، این دیدگاه را پذیرفته است.
- گروه سوم: بسم الله را آیه‌ای مستقل خارج از سوره‌ها می‌دانند که صرفاً برای جداسازی بین سور آورده شده است، نه بخشی از هر سوره. طرفداران این نظر بیشتر از میان حنفیان‌اند.
در مقابل، بزرگان تفسیری عامه مانند فخر رازی در تفسیر کبیر تصریح می‌کند که قراء مکه و کوفه و اکثر فقهای حجاز بر جزئیت بسم الله از هر سوره اتفاق دارند، و جلال‌الدین سیوطی نیز در الاتقان ادعای تواتر روایات در این‌باره کرده است.
۳. بررسی روایات عامه در تأیید جزئیت «بسم الله»
در آثار روایی و تفسیری اهل سنت، احادیثی صحیح بر جزئیت «بسم الله» از قرآن وارد شده است. مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:
- روایت صحیح مسلم: پیامبر (ص) فرمودند: در حالی که سورهٔ کوثر نازل شد، آن را با
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
تلاوت کردم. این روایت نشان می‌دهد که سوره‌های قرآنی با بسم الله آغاز می‌شوند، نه بدون آن. - روایت دارقطنی از امیرالمؤمنین (ع): وقتی از آن حضرت دربارهٔ
سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي
سؤال شد، فرمودند: «سورهٔ حمد هفت آیه دارد و بسم الله الرحمن الرحیم یکی از آن‌هاست.» - روایت ابی‌هریره: پیامبر خدا فرمودند:
اگر فاتحة‌الکتاب را قرائت کردید، بسم الله الرحمن الرحیم را نیز بخوانید؛ زیرا آن اُمّ‌القرآن و یکی از آیات آن است.
- روایت ابن‌عباس: بنا بر نقل بیهقی و ابن‌خزیمه، از او پرسیدند «سبع المثانی» چیست؟ گفت: «فاتحة‌الکتاب»، و افزود: «آیهٔ هفتم آن، همان بسم الله الرحمن الرحیم است.»
تمام این روایات در جوامع معتبر اهل سنت با سند «صحیح» ذکر شده‌اند و مؤید دیدگاه شیعه هستند.
۴. روایت ابن‌عباس دربارهٔ «سرقت» بسم الله
در سنن بیهقی و ابن‌خزیمه، ابن‌عباس گفته است:
«اسْتَرَقَ الشَّيْطَانُ مِنَ النَّاسِ أَعْظَمَ آيَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ بسم الله الرحمن الرحیم.»
یعنی شیطان بزرگ‌ترین آیهٔ قرآن را از میان مردم ربود.
مقصود او این است که برخی مسلمانان در زمان خلفای نخستین، عمداً یا غفلتاً بسم الله را در نماز و قرائت سور حذف کردند. به‌ویژه معاویه در مواردی سورهٔ حمد را بدون بسم الله آغاز کرد و از مردم شنید که گفتند: نسیت أم سَرَقتَ؟
(آیا فراموش کردی یا آیه‌ای از قرآن را به‌عمد حذف کردی؟)
به همین دلیل ابن‌عباس تعبیر «سرقت آیه» را به‌کار برده و آن را بزرگ‌ترین خیانت دانسته است، زیرا حذف بسم الله از تلاوت قرآن یا نماز به منزلهٔ انکار بخشی از وحی است.
۵. روایات مربوط به سیرهٔ پیامبر در استعمال بسم الله
در روایت صحیح از حاکم نیشابوری آمده است:
«کان المسلمون لا یعلمون انقضاء السورة إلا بنزول بسم الله الرحمن الرحیم.»
یعنی مسلمانان پایان یک سوره را نمی‌دانستند تا زمانی که بسم الله دیگری نازل می‌شد، و بدین وسیله آغاز سورهٔ جدید را درمی‌یافتند.
روایت دیگری از ابن‌عباس نقل شده است:
«کان النبی صلی الله علیه وآله إذا جاءه جبرئیل فقرأ بسم الله الرحمن الرحیم، علم أنّها سوره جدیدة.»
این حدیث به‌صراحت دلالت دارد که آغاز هر سوره با نزول بسم الله مشخص می‌شد.
۶. نتیجه‌گیری و جمع‌بندی
- تمام علمای امامیه و بسیاری از فقهای عامه اتفاق دارند که بسم الله آیه‌ای از قرآن است.
- روایات اهل سنت مانند نقل‌های مسلم، دارقطنی، بیهقی، و ابن‌خزیمه نیز همین معنا را تأیید می‌کنند.
- روایات مخالف (منکران جزئیت) متأثر از شرایط سیاسی صدر اسلام‌اند، ولذا فاقد حجیت شرعی‌اند.
- از لحاظ سیرهٔ پیامبر و عمل صحابه، هر سوره با تلاوت بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ آغاز می‌شده است، و این آیه نشانهٔ استقلال و پیوستگی سُوَر قرآن است.
در این درس، مسئلهٔ «جزئیت بسم الله از قرآن» با استناد به روایات شیعه و عامه بررسی شد. نتیجهٔ قطعی آن است که بسم الله آغازگر حقیقی هر سورهٔ قرآنی است و حذف آن، نه در تلاوت، نه در نماز، و نه در تعلیم، هیچ توجیهی ندارد. از دیدگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام و بر پایهٔ اجماع امت، بسم الله الرحمن الرحیم، آیه‌ای مستقل و نورانی از قرآن کریم است که مرز میان ایمان و غفلت، و آغاز هر ذکر الهی است.
کلمات کلیدی: بسم الله الرحمن الرحیم، جزئیت قرآن، سوره فاتحة‌الکتاب، ابن عباس، دارقطنی، صحیح مسلم، حاکم نیشابوری، تحریف و سرقت آیه، سیره پیامبر اسلام.
