بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
الْـحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
وَصَلَّى اللّٰهُ عَلَى سَيِّدِنَا وَنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ
وَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِينَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ.
تفسیر آیه شریفه بسم الله الرحمن الرحیم
۱. مقدمهٔ بحث
این جلسه به بررسی روایات خاصه دربارهٔ جزئیت «بسم الله الرحمن الرحیم» از قرآن اختصاص دارد. پیش‌تر، روایات و اقوال عامه و نقد استدلال‌های منکران را مرور کردیم. اکنون بر پایهٔ منابع روایی شیعه، که نزد آنان اجماع و تواتر بر این جزئیت حاکم است، بحث ادامه می‌یابد.
دلیل اصلی شیعه، افزون بر تصریح روایات، سیرهٔ متشرعه است: شیعیان در طول قرون، همواره بسم الله را جزء آیات هر سوره دانسته و در قرائت نماز و خارج از آن، آن را ترک نکرده‌اند.
۲. سه روایت محوری از منابع شیعه
۲ـ۱. روایت معاویة بن عمار از امام صادق (ع)
در کافی، از معاویة بن عمار نقل شده که از امام صادق علیه‌السلام پرسید: «در نماز، آیا در سوره حمد بسم الله بخوانم؟» فرمودند: «بله.» پرسید: «بعد از حمد و پیش از سورهٔ دیگر هم بخوانم؟» فرمودند: «بله.» این تصریح، نشان می‌دهد «بسم الله» جزء تمام سوره‌هاست و در نماز واجب است.
۲ـ۲. نامهٔ یحیی بن ابی عمران به امام جواد (ع)
یحیی بن ابی عمران نوشت: مردی در نماز، در سوره حمد بسم الله گفت، ولی در سورهٔ بعدی آن را ترک کرد. امام جواد علیه‌السلام در پاسخ کتبی فرمودند: «باید نماز را دو بار اعاده کند، علی‌رغم میل خلیفهٔ عباسی.» این پاسخ، بطلان نمازِ فاقد بسم الله در ابتدای سوره را می‌رساند.
۲ـ۳. روایت معراج
امام صادق علیه‌السلام در روایت معراج (کافی) نقل می‌کنند که خداوند به پیامبر فرمود: «مرا به نامم یاد کن.» از آن پس «بسم الله الرحمن الرحیم» در آغاز هر سوره قرار گرفت. همچنین، در جریان قرائت سوره حمد، واژهٔ «الرحمن الرحیم» دو بار تکرار شد؛ یک بار در بسم الله و بار دیگر پس از «الحمد لله رب العالمین». این تکرار، سرّی الهی دارد که برای ما قابل دریافت کامل نیست.
۳. نکات تحلیلی و دلالی
- هیچ اختلافی میان امامیه در جزئیت بسم الله وجود ندارد؛ بلکه نزد آنان جزء فاتحه و تمام سوره‌هاست.
- اختلاف اهل سنت صرفاً در قرائت بسم الله پیش از سورهٔ دوم نماز بروز کرده است؛ و عمل به روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام این اختلاف را برطرف می‌کند.
- روایت معراج، علاوه بر جنبهٔ تاریخی، بیانگر تشریع الهیِ بسم الله در صدرِ سُوَر است.
روایات معتبر شیعه، با سند صحیح و صریح، دلالت دارند بر اینکه «بسم الله الرحمن الرحیم» جزء هر سورهٔ قرآنی است و قرائت آن در نماز واجب می‌باشد. این حکم ریشه در وحی الهی و سیرهٔ قطعی مسلمانان پیرو اهل‌بیت دارد. رعایت آن، هم صحت نماز را تضمین می‌کند و هم امتثال فرمان خداوند در آغاز هر سوره است.
کلمات کلیدی: بسم الله الرحمن الرحیم، جزئیت قرآن، سیره متشرعه، روایت معراج، امام صادق، امام جواد، وجوب قرائت.
