تفسیر آیه شریفه «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ»
الْـحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَصَلَّى اللّٰهُ عَلَى سَيِّدِنَا وَنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ، وَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِينَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ.
درس سوم تفسیر قرآن کریم
موضوع: جایگاه «بسم الله الرحمن الرحیم» در سورهٔ حمد و پیوند آن با دیگر انبیاء
۱. یادآوری مباحث پیشین
در دو جلسهٔ پیشین، پیشینهٔ تاریخی و الاهی آیهٔ شریفه «بسم الله الرحمن الرحیم» بررسی شد. بیان گردید که این ذکر در تمامی کتب آسمانی وجود داشته و فقدان آن در تورات و انجیل، نشانه‌ای از تحریف آن‌هاست. در پایان جلسهٔ دوم نیز روشن شد که بسم الله حقیقتی نورانی است که در زمان آدم، ابراهیم و سلیمان تجلی داشته و در اسلام به‌طور کامل نازل و جاودان شد.
۲. محور اصلی این جلسه: ارتباط بسم الله با سورهٔ فاتحة‌الکتاب
در این جلسه، تفسیر روایتی از امام علی علیه‌السلام دربارهٔ ارتباط «بسم الله» با سورهٔ حمد، از کتاب عیون اخبار الرضا (علیه‌السلام) اثر شیخ صدوق (ره) نقل و تحلیل شد. در آن روایت، سندی طولانی از امامان معصوم علیهم‌السلام تا امیرالمؤمنین ذکر گردید که اعتبار آن به بررسی رجالی برخی راویان، به‌ویژه محمد بن القاسم الجرجانی و یوسف بن محمد بن زیاد، وابسته است. نتیجهٔ بررسی سندی آن است که روایت از نظر رجالی در حد «مجهول‌الحال» ارزیابی می‌شود، ولی محتوا با سایر روایات معتبر هماهنگ است.
۳. مضمون روایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام
حضرت فرمودند:
«إِنَّ بَسْمَ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ آیَةٌ مِنْ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَهِيَ سَبْعُ آيَاتٍ…»
بدین معنا که بسم الله، جزء حقیقی سورهٔ حمد است و هفت آیهٔ کامل آن را تشکیل می‌دهد. تمامیت سوره بر آن استوار و عظمتش در آن تجلی یافته است.
سپس امیر مؤمنان نقل می‌کند که پیامبر خدا فرمود:
خدای متعال به من فرمود: «وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ.»
از این تعبیر فهمیده می‌شود که فاتحه‌الکتاب در برابر قرآن عظیم قرار داده شده، و هر دو عطای خاص الهی به پیامبرند. این، بیانگر جایگاه اختصاصی و ممتاز فاتحه است.
۴. جایگاه سورهٔ حمد در عرش الهی
در ادامهٔ روایت آمده است که:
«إِنَّ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ أَشْرَفُ مَا فِي كُنُوزِ الْعَرْشِ.»
یعنی حقیقت سورهٔ حمد، برتر از همهٔ گنجینه‌های عرش است و خداوند آن را بهبود و تشریف خاصی به پیامبر اکرم داده است. مفاد روایت نشان می‌دهد که سورهٔ حمد، مظهر کامل توحید و ارتباط بنده با عرش است و در میان همهٔ انبیا، هیچ‌کس در این مقام شریک پیامبر اکرم نگردید ـ جز سلیمان نبی.
۵. ارتباط حضرت سلیمان علیه‌السلام با بسم الله
روایت ادامه می‌دهد:
«وَلَمْ يُشْرِكْ مَعَهُ فِيهَا أَحَدٌ مِنْ أَنْبِيَائِهِ مَا خَلَا سُلَيْمَانَ، فَإِنَّهُ أُعْطِيَ مِنْهَا بَسْمَ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ.»
به‌بیان دیگر، سلیمان تنها پیامبری است که از این حقیقت نورانی بهره‌مند گشت. در قرآن نیز بلقیس می‌گوید: «إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ»
(نمل/۳۰). بدین‌سان، روشن می‌شود که مقام سلیمان در بهره‌مندی از بسم الله، مرتبه‌ای از همان عطای خاص الهی به پیامبر خاتم است.
۶. ثواب تلاوت و استماع «بسم الله»
در ادامهٔ همین روایت آمده است که:
کسی که بسم الله یا سورهٔ حمد را با ایمان حقیقی به پیامبر و ولایت اهل‌بیت علیهم‌السلام بخواند، خدای متعال به ازای هر حرف آن، حسنه‌ای به او عطا می‌کند که برتر از همهٔ دنیا و ثروت‌هاست. و هرکه آن را بشنود، همان اندازه پاداش خواهد داشت.
در پایان روایت توصیه می‌شود: «فَلْيُكْثِرْ أَحَدُكُمْ مِنْ هذَا الْخَيْرِ فَإِنَّهُ غَنِيمَةٌ.»
یعنی این ذکر شریف، غنیمتی است آسمانی؛ از آن پیش از فرا رسیدن مرگ بهره برید تا در قیامت دچار حسرت نگردید.
۷. نتیجه‌گیری تفسیری
- «بسم الله الرحمن الرحیم» جزء حقیقی سورهٔ فاتحة‌الکتاب است و محور نورانیت آن به‌شمار می‌رود.
- سورهٔ حمد، شریف‌ترین گنجینهٔ عرش است و عطایی خاص به پیامبر اسلام است.
- تنها پیامبری که در بسم الله با پیامبر اکرم شریک بود، حضرت سلیمان است.
- تلاوت آیه با ایمان و موالات اهل‌بیت، برترین عبادت و موجب ثقل میزان در قیامت است.
- بسم الله حقیقتی نورانی دارد که از عصر انبیا تا قیامت در امت اسلام استمرار یافته است.
در این درس، پیوند «بسم الله الرحمن الرحیم» با سورهٔ حمد و مقام اختصاصی پیامبر اکرم تبیین شد. از دیدگاه امام علی علیه‌السلام، بسم الله آیه‌ای از فاتحة‌الکتاب و نشانهٔ برتری آن بر همهٔ نوشته‌های آسمانی است. در حالی‌که پیش از اسلام تنها سلیمان نبی از آن بهره‌مند گشت، در امت خاتم، نور آن همگانی شد و ثواب قرائت و استماعش فراتر از همهٔ نعمت‌های دنیا اعلام گردید.
کلمات کلیدی: بسم الله الرحمن الرحیم، سوره فاتحة‌الکتاب، روایت امیرالمؤمنین، امام رضا علیه‌السلام، تفسیر عیون الاخبار، حضرت سلیمان، ثواب تلاوت، حقیقت نورانی بسم الله.
