بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
الْـحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَصَلَّى اللّٰهُ عَلَى سَيِّدِنَا وَنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ، وَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِينَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ.
درس تفسیر قرآن کریم – جلسهٔ دوم
موضوع: استمرار و حضور «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ» در کتب آسمانی پیش از اسلام
۱. یادآوری جلسه قبل
در جلسهٔ پیش گفته شد که عبارت «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ» نخستین شعار نوشتاری اسلام است و سیر تاریخی آن از تعبیر «بِاسْمِکَ اللَّهُمَّ» در عصر جاهلیت آغاز شد و پس از نزول سورهٔ نمل به دستور پیامبر، صورت قرآنی‌اش تثبیت گردید. در این جلسه، بحث بر محور پیشینهٔ الاهی این آیه و جایگاه آن در کتب آسمانی گذشته ادامه یافت.
۲. نبودِ نشانی از «بسم الله» در تورات و انجیل کنونی
نخست این پرسش طرح می‌شود که آیا در کتاب‌های آسمانی پیش از قرآن، شروع هر فصل یا باب با «بسم الله» یا عبارتی مشابه بوده است؟ امروزه در نسخه‌های موجودِ تورات و اناجیل چهارگانه، چنین افتتاحیه‌ای یافت نمی‌شود. بنابراین این تفاوت میان قرآن و کتب سابق، پرسش‌برانگیز است: اگر قرآن از نزول خویش آغاز را با بسم الله
داشته، پس چرا در دیگر کتب الهی چنین اثری نیست؟
پاسخ ابتداییِ برخی مفسران چنین است که همین غیبتِ «بسم الله» از متون پیشین می‌تواند دلیل روشنی بر تحریف آن‌ها باشد. زیرا عقل و نقل هر دو اقتضا دارد که گفتار خداوند با استعانت از ذات خویش آغاز شود. قرآن در سورهٔ نمل می‌گوید: إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
، و این نشان می‌دهد که «بسم الله» پیش از بعثت پیامبر اسلام نیز وجود داشته است.
۳. روایت امام باقر علیه‌السلام در کافی
در کتاب کافی (ج۳، ص۳۱۳) روایتی از امام باقر علیه‌السلام نقل شده است:
«اوَّلُ كُلِّ كِتَابٍ نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ بَسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ.» سپس فرمود: هر زمان بسم الله را بخوانی، خود آن میان آسمان و زمین چون پرده‌ای تو را می‌پوشاند و از عیوب و آفات بازمی‌دارد.
توضیح روایت چنین است که همهٔ کتاب‌های آسمانی با «بسم الله الرحمن الرحیم» آغاز شده‌اند، و این ذکر حافظ و ساتر انسان در برابر خطرات و لغزش‌هاست. با این حال در سند روایت، راوی‌ای به نام «فرات بن أحنف» وجود دارد که نزد رجالیان تضعیف شده، ازاین‌رو سند روایت ضعیف است؛ ولی مضمون آن هماهنگ با روح قرآن و سایر اخبار معتبر است.
در همین روایت به استعاذه نیز اشاره شده است، یعنی گفتنِ أعوذُ بالله من الشیطان الرجیم
پیش از خواندن بسم الله. این امر، مستحب و نشانهٔ تخلیهٔ درونی از وسوسه‌ها دانسته شده و فقهای نماز نیز بر آن تأکید کرده‌اند.
۴. روایت تفسیر عیاشی
در تفسیر عیاشی، از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است:
«ما أنزلَ اللهُ مِنَ السَّماءِ كِتاباً إلّا فَتَحَهُ بِبِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ، وَما كان يُعرَفُ انقِضاءُ السُّورة إلّا بنُزولِ بسمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ ابتداءً للأُخرى.»
یعنی هیچ کتابی از آسمان فرو نفرستاده مگر آنکه ابتدای آن بسم الله بود؛ و پیامبر اکرم خاتمهٔ هر سوره را از نزول بسم اللهِ بعدی تشخیص می‌داد. به‌این‌ترتیب، بسم الله نشانهٔ جدایی سوره‌ها در قرآن معرفی شده است.
۵. روایت دیگر دربارهٔ سرقت یا حذف آیهٔ بسم الله
در حدیثی از امام باقر علیه‌السلام آمده است که «سرِقُوا أَكْرَمَ آیَةٍ فی كِتابِ الله» یعنی شریف‌ترین آیهٔ کتاب خدا (بسم الله) را دزدیدند. مقصود از این سرقت، تحریف و حذف معنوی یا نوشتاری از کتب آسمانی پیشین است، نه دزدی مادی. روشن نیست مراد تنها قرآن است یا همهٔ «کتاب‌الله»؛ اما با فهم روایات دیگر می‌توان نتیجه گرفت که این تحریف در تورات و انجیل رخ داده و قرآن مجید آن را بازگرداند و آشکار ساخت.
۶. روایت غرائب‌القرآن از امیر مؤمنان علیه‌السلام
در تفسیر «غرائب‌القرآن» نیشابوری آمده است:
هنگامی که آیهٔ بسم الله نازل شد، پیامبر فرمود: «این آیه نخستین بار در روزگار آدم نازل گشت. هرکه از فرزندان او آن را بخواند، تا زمانی که بر تلاوتش پایدار است، از عذاب ایمن ماند.» سپس به آسمان بازگردانده شد، و هنگام افکندن ابراهیم در آتش دوباره نازل گشت، که آتش به اذن خداوند بر او سرد و سلامت گردید. بار دیگر بالا رفت تا در زمان سلیمان نازل شد، و فرشتگان گفتند: «اکنون فرمانروایی‌ات کامل شد.» سرانجام باز به آسمان رفت تا برای پیامبر اسلام نازل شد و تا روز قیامت همراه امت او خواهد بود.
طبق این روایت، «بسم الله» حقیقتی نورانی و سیّال در تمام تاریخ انبیا بوده است، اما جلوهٔ کامل و دائم آن در امت اسلام آشکار گردیده و در روز قیامت نیز به عنوان نماد ایمان، سبب برتری حسنات مؤمنان می‌شود.
۷. جمع‌بندی جلسهٔ دوم
- عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم» در اصل حقیقتی آسمانی و آغازگر همهٔ وحی‌هاست.
- عدمِ وجود آن در تورات و انجیل کنونی، نشانه‌ای از تحریف متون پیشین است.
- در سنت اسلامی، بسم الله هم نشانهٔ جدایی سوره‌ها و هم کلید هر آغاز است.
- روایات متعدد نشان می‌دهد که بسم الله نوری است که در همهٔ شرایع حضور داشته، ولی در اسلام، جلوهٔ کامل و ماندگار یافته است.
- استعاذه، مقدمهٔ معنوی بر قرائت بسم الله است و در نماز مستحب می‌باشد.
در این درس، استمرار تاریخی آیهٔ «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ» بررسی شد. از مجموعهٔ روایات استفاده می‌شود که همهٔ کتاب‌های آسمانی با این عبارت گشوده می‌شده‌اند، اما تحریف تاریخی آن را از تورات و انجیل زدوده است. قرآن با نزول این آیه در صدر هر سوره، آن را به جایگاه حقیقی‌اش بازگرداند و «بسم الله» به صورت نشانهٔ ایمان، توحید و رحمت فراگیر الهی در امت اسلام تثبیت شد.
کلمات کلیدی: تفسیر قرآن، بسم الله الرحمن الرحیم، کتب آسمانی، تحریف، تورات و انجیل، روایات امام باقر، تفسیر عیاشی، غرائب‌القرآن، نورانیت بسم الله.
