بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
الْـحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَصَلَّى اللّٰهُ عَلَى سَيِّدِنَا وَنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ، وَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِينَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ.
درس تفسیر قرآن کریم – جلسهٔ نخست
موضوع: آیهٔ شریفه «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ»
۱. طرح کلی درس و هدف دوره
در آغاز این دورهٔ تفسیری، هدف تبیین ابعاد گوناگون آیات قرآن کریم بیان شد؛ با این امید که بتوان در سایهٔ عنايت الهی، به اندازهٔ وسع، از معارف قرآن بهره گرفت. به عنوان سرآغاز، نخستین و مهم‌ترین آیهٔ قرآن، یعنی آیهٔ شریفهٔ «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ» محور بحث قرار گرفت؛ زیرا این آیه به منزلهٔ شعار اسلام و گویای توحید و رحمانیت خداوند است.
۲. تنوع دیدگاه مفسران
در طول تاریخ، مفسران از فرقه‌های مختلف (عامه و خاصه) در تفسیر «بسم الله» مسیرهای گوناگونی پیموده‌اند:
- برخی آن را از منظر لغوی و نحوی تجزیه و تحلیل کرده‌اند.
- گروهی از بُعد فقهی و حکمی بدان پرداخته‌اند (مانند جهر و اخفات در قرائت و احکام شروع اعمال با بسم الله).
- عده‌ای مباحث عرفانی و فلسفی را ذیل این آیه گشوده‌اند.
- جمعی تلاش کرده‌اند همهٔ این ابعاد را با هم تلفیق کنند.
بر این اساس، مقرر شد مباحث آیه به‌صورت منسجم و بر پایهٔ دسته‌بندی موضوعی پیش برود.
۳. محورهای اصلی بحث دربارهٔ «بِسْمِ اللّٰهِ»
در این جلسه، عناوین کلان مباحثِ آینده بدین ترتیب معرفی شد:
- پیشینهٔ تاریخی عبارت «بسم الله»: آیا پیش از اسلام نیز این ذکر در میان امت‌ها و ادیان دیگر رواج داشته است؟
- جایگاه بسم الله در قرآن: آیا میان دو سوره فاصله می‌اندازد یا جزء آیات هر سوره است؟
- وضع مشابه در کتب آسمانی پیشین: در تورات، انجیل و زبور چه عباراتی جایگزین آن بوده؟
- رواج پیش از نزول قرآن: آیا در سخن یا نوشتار عرب پیش از بعثت وجود داشته است؟
- خواص و آثار نوشتن بسم الله و استحباب آغاز همه کارها به آن.
- احکام فقهی مرتبط: مانند قرائت جهر و اخفات، استحباب در آغاز وضو، خوردن، نماز و نوشتن.
- فضائل بسم الله و نقش آن به عنوان نشان و شعار دین اسلام.
۴. «بِسْمِ اللّٰهِ» به عنوان شعار اسلام
بیان شد که عبارت «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ» از نشانه‌های آشکار اسلام است. کسی که این ذکر را در کلام یا نوشتار خود به کار می‌برد، اظهار ایمان به توحید و صفات جمال الهی کرده است. زیرا در این آیه، هم نام «الله» به عنوان جامع صفات کمال ذکر شده، و هم دو صفت «رحمان» و «رحیم» که اشاره به گسترهٔ لطیف رحمت عام و خاص الهی دارد.
۵. پیشینهٔ تاریخی «بسم الله»
به روایت منابع اهل سنت، پیش از اسلام، صورت رایج این عبارت «بِاسْمِکَ اللَّهُمَّ» بوده است. «امیة بن ابی‌الصلت» از شاعران دوران جاهلی نخستین کسی معرفی می‌شود که این تعبیر را در مکه نوشت. او پیرو آیین حنیف بود، به وحدانیت خدا اعتراف داشت ولی اسلام نیاورد.
پس از بعثت پیامبر(ص)، نگارش رسمی نامه‌ها با همین تعبیر آغاز شد تا زمانی‌که آیهٔ شریفه بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا
(هود/۴۱) نازل شد؛ از آن پس دستور الهی چنین بود که نوشتارها با «بِسْمِ اللّٰهِ» آغاز شود. سپس پس از نزول آیهٔ قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمٰنَ
(اسراء/۱۱۰)، عبارت کامل «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ» تثبیت شد و با نزول آیهٔ إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
(نمل/۳۰)، نوشتن آن به صورت دائمی در صدر نامه‌ها و سوره‌های قرآن واجب گردید.
۶. شواهد تاریخی از کتابت‌های نبوی
در «صلح حدیبیه»، طبق روایت برخی منابع، نگارش متن عهدنامه با جملهٔ «بِاسْمِکَ اللَّهُمَّ» آغاز شد؛ زیرا نمایندهٔ قریش (سهیل بن عمرو) گفت: ما «بسم الله الرحمن الرحیم» را نمی‌شناسیم، بنويس همان عبارتی را كه در میان ما رواج دارد. در نقل‌های دیگر آمده است كه پیامبر ابتدا نوشتند «بسم الله الرحمن الرحیم»، ولی برای حفظ مصالح صلح، آن را به خواست طرف مقابل تغییر دادند.
آثار متعددی از این مکاتبات در کتاب‌های تاریخی مانند طبری، جلد دوم، ص۶۳۴ و اثر معروف الوثائق السیاسیة آمده است. جمع‌بندی این گزارش‌ها نشان می‌دهد که عبارت بِسْمِ اللَّهِ پیش از اسلام در حدی از استعمال وجود داشته ولی صورت کامل «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ» فقط پس از نزول سورهٔ نمل تثبیت و رسمی شد.
۷. نتیجهٔ جلسهٔ اول
- آیهٔ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ جامع‌ترین نشانهٔ توحید و رحمت الهی است.
- این آیه پیش از اسلام در قالبی ناقص رواج داشت اما رسمیت خود را از وحی قرآنی گرفت.
- نوشتن آن در آغاز نامه‌ها و سوره‌ها از زمان پیامبر واجب گردید.
- آیه هم رمز توحید است و هم شعار ایمان؛ هرگونه آغاز کار با آن نوعی استعانت از خداوند متعال است.
این جلسه به معرفی هدف تفسیر، بیان جایگاه آیهٔ «بسم الله» و پیشینهٔ تاریخی آن اختصاص داشت. روایت‌ها نشان دادند که پیش از نزول قرآن، نگارش الهی به صورت «بسمک اللهم» معمول بود، اما پس از نزول سورهٔ نمل، عبارت کامل «بسم الله الرحمن الرحیم» به عنوان شعار اسلام تثبیت شد. «بسم الله» نشانهٔ ایمان، اعلام توحید و آغاز هر کار خیر در پرتو استعانت از رحمت بی‌پایان خداوند است.
کلمات کلیدی: تفسیر قرآن، بسم الله الرحمن الرحیم، پیشینهٔ کتابت بسم الله، صلح حدیبیه، وحی قرآن، شعار اسلام، سورهٔ نمل.
