«بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ»
الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
وَصَلَّى اللّٰهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ
وَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِينَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ
تفسیر آیه شریفه «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ»
۱. آغاز بررسی روایت چهارم باب «حدوث الاسماء» (کافی شریف)
در ادامهٔ مباحث مربوط به حقیقت «اسم» و غیریت آن از مسمّی، این جلسه به روایت چهارم باب حدوث الاسماء اختصاص دارد. مفسر یادآور می‌شود که این روایت دارای عبارات پیچیده و مفاهیم کلامی دقیق است، و برای فهم بهتر آن، ابتدا باید به توضیح مرحوم ملا صالح مازندرانی در شرح اصول کافی توجه شود. یکی از جملات کلیدی روایت عبارت «وَالله خالِقُ الأشیاءِ لِمَ شَیءٍ كان» است که در احادیث دیگر نیز آمده و ناظر به شبهه‌ای قدیمی در باب خَلق می‌باشد.
۲. حلّ شبهه «خَلق از لاشیء»
شبهه قدیمی چنین بود: عالم یا حادث است یا قدیم؛ اگر خدا از «شیء» دیگری آفریده باشد، آن شیء مقدم بر عالم و موجود از پیش خواهد بود؛ اگر از «لاشیء» (اعدام محض) آفریده باشد، پس چگونه ممکن است از عدم چیزی به وجود آید؟ مفسر با استناد به بیان اهل‌بیت علیهم‌السلام (در خطبهٔ فدکیه حضرت زهرا و کلام امیرالمؤمنین) توضیح می‌دهد که مراد از «لا من شیء» نفی مادهٔ قبلی است، نه اثبات امکان صدور وجود از عدم محض به معنای فلسفی محال. بنابراین، «من شیء» نقیضش «لا من شیء» است و در خلقت آفرینش هیچ مادهٔ از پیش موجود دخالت ندارد.
۳. جمع تعارضات ظاهری در روایات اسماء
در برخی روایات، اختلاف در نحوهٔ تقسیم‌بندی اسماء یا تعیین اولین اسم دیده می‌شود. مفسر این تعارضات را «بدیعی» و قابل حل می‌داند، زیرا اصل ثبوت «حدوث اسماء» امری غیرقابل انکار است و اختلاف‌ها تنها در نحوهٔ بیان و مرتب‌سازی مراتب ظهور اسماء است.
۴. اسم غیر از مسمّی و حادث بودن اسماء
بر اساس توضیح ملا صالح:
«اسم الله غیرُ المسمّى، و کل ما أُطلق علیه اسم، مخلوق و حادث بعد العدم است.»
اسماء الهی همگی مخلوق‌اند و ذات اقدس اله قدیم، غیرمخلوق است. بدین‌سان، هرچه که زبان‌ها به آن نطق کنند (اقوال و اسماء)، یا دست‌ها بسازند (صورت‌ها و نقوش)، یا عقل‌ها ادراک نمایند (حقایق و لطایف)، همگی محدود و حادث‌اند. اگر کسی خدا را همان «غایت» آنچه فهم یا تصورش رسیده بداند، در واقع ذات حق تعالی را محدود کرده است، در حالی که خداوند نامتناهی است.
۵. پرهیز از محدودسازی ذات حق
ذات اقدس اله مرتبه‌ای بی‌نهایت دارد که هیچ مقیاس یا نهایتی بر آن مترتب نیست. اسم‌ها تنها ابزار شناخت و خطاب بندگان‌اند، نه بیان‌کنندهٔ تمام ذات. هرگونه تلقی خدا به‌مثابهٔ غایت فهم انسانی، به معنای تثبیت محدودیت در ذات اوست که عقیده‌ای فاسد محسوب می‌شود.
۶. جمع‌بندی و ارتباط با «بسم‌الله»
اسماء الهی حادث و غیر از مسمّی‌اند. «اسم الله» در بسمله، اسم جامع و مستجمع همهٔ صفات کمالیهٔ حق تعالی است، و به‌عنوان ابزار استعانت و ذکر، اضافهٔ بیانیه به «الله» دارد. بندگان به وسیلهٔ این اسم‌ها خدا را می‌خوانند تا به مسمّی ـ که ذات قدس الهی است ـ برسند. بدین ترتیب، بسمله نمونهٔ روشن کاربرد اسم مخلوق برای ارتباط با ذات نامتناهی خداوند است.
۷. نتیجه‌گیری نهایی جلسه
- «لا من شیء» به معنای نفی مادهٔ قبلی و اثبات خلق ابتکاری الهی است.
- اسماء الهی همگی حادث و غیر از مسمّی‌اند.
- هر محدودسازی ذات حق بر اساس توان ادراک بشری، عقیده‌ای باطل است.
- بسمله، نمونهٔ اضافهٔ بیانیهٔ «اسم» به «الله» به‌عنوان اسم جامع حق تعالی است.
وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
کلمات کلیدی: حدوث الاسماء، لا من شیء، ملا صالح مازندرانی، اسم غیر مسمّی، محدودیت ذات، بسمله، اضافهٔ بیانیه، صفات کمالیه.
