«بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ»
الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
وَصَلَّى اللّٰهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ
وَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِينَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ
تفسیر آیه شریفه «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ»
۱. ادامه بررسی روایت سوم باب «حدوث الاسماء» (اصول کافی)
در این جلسه مفسر ادامه روایت سوم از باب «حدوث الاسماء» را که در جلسه قبل آغاز شده بود، پی می‌گیرد. روایت از امام صادق علیه‌السلام نقلی کلامی و دقیق در باب چگونگی صدور فعل و قول الهی ارائه می‌کند. محور بحث، ایجاد به امر الهی و تحلیل «کُن» در «كُن فَيَكُون» است.
۲. «كلام الله» و رابطه آن با اراده و فعل
امام علیه‌السلام در روایت می‌فرمایند:
«كلام الله فعله، و كلامه إرادته، و إذا أراد شيئاً قال له كُن فَيَكُون.»
بدین معنا:
- کلام خداوند، از سنخ صوت و لفظ نیست.
- کلام، همان فعل اوست که از اراده سرچشمه می‌گیرد.
- وقتی خداوند چیزی را اراده می‌کند، همان اراده به منزله امر «کُن» است که موجود را به وجود می‌آورد.
این تحلیل، دیدگاه اشاعره درباره «کلام نفسی قدیم» را نقد می‌کند و نشان می‌دهد که کلام الهی حادث و وابسته به اراده است.
۳. ویژگی «کن» الهی
بحث مهم پیرامون «کن» این است که این امر الهی، نه صوتی شنیدنی و نه لفظی تلفظ‌شده است، بلکه تحقق اراده در مقام ایجاد</strong می‌باشد. به تعبیر مفسر، «کن» یعنی «ای موجود، در نظام علم و تقدیر الهی تحقق یاب»؛ بدون هیچ ابزار حسی یا مادی.
۴. شرح ملا صالح مازندرانی
مرحوم ملا صالح در شرح اصول کافی توضیح می‌دهد که:
خلق اسم در علم، یعنی اظهار آن در مقام علم الهی، نه ایجاد مادی آن در خارج. اراده و فعل نیز تجلیات متوالی همین اسم هستند.
طبق این بیان، سلسله مراتب چنین است:
- علم الهی: مرتبه ازلی و ثابت در ذات.
- اسم: ظهور آن علم برای آفرینش.
- اراده: تعلق آن ظهور به ایجاد خارجی.
- فعل: تحقق یافتن متعلق اراده در عالم خلق.
۵. نقد دیدگاه‌های مخالف
مفسر بر این اساس، نظر کسانی را که «اسم» را عین مسمّی یا جزء ذات می‌دانند رد می‌کند؛ زیرا این دیدگاه منجر به کثرت در ذات می‌شود و با مبانی توحید و روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام ناسازگار است.
۶. نتیجه جلسه
- کلام الهی حادث است و همان فعل و اراده او محسوب می‌شود.
- امر «کن» تجلی اراده در مقام ایجاد است، نه لفظ و صوت.
- اسم، نخستین مخلوق علمی در مرتبه علم الهی است و واسطه میان ذات و مراتب فعل.
- مراتب خلق از علم → اسم → اراده → فعل، بر اساس روایات امام صادق علیه‌السلام تبیین شد.
وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
کلمات کلیدی: حدوث الاسماء، امام صادق علیه‌السلام، کن فیکون، کلام الله، اراده و فعل، خلق اسم فی العلم، ملا صالح مازندرانی، نقد اشاعره.
