«بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ»
الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
وَصَلَّى اللّٰهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ
وَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِينَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ
تفسیر آیه شریفه «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ»
۱. ورود به بحث «حدوث الاسماء» و چهار اسم اصلی
مبحث ادامهٔ تحلیل حقیقت «اسم» و تمایز آن از مسمّی است. در کتاب کافی، باب «حدوث الاسماء» دو روایت آمده که روایت اول مورد بررسی قرار گرفت. امام علیه‌السلام می‌فرمایند خداوند اسمی آفرید:
«به حروف غیر متصوّت، به لفظ غیر منطوق، به شخص غیر مجسد، به تشبیه غیر موصوف و به رنگ غیر مسبوق».
این اسم، از هرگونه صوت، تلفظ، جسم، تشبیه و رنگ محسوس منزه است و به تمام معنا مجرد و نوری است.
امام فرمود: خداوند این «کلمه تامه» را بر چهار جزء قرار داد؛ جزءهایی که هیچ‌کدام بر دیگری تقدم زمانی ندارند. ملا صالح مازندرانی توضیح می‌دهد که این چهار اسم، مبدأ انشعاب باقی اسماء الحسنی هستند و بر دلالت بر ذات حق، بدون ملاحظهٔ صفات، دلالت دارند. این چهار اسم ستون و محور همهٔ اسماء الهی‌اند.
۲. سه اسم ظاهر و یک اسم مکنون
از میان چهار اسم، سه اسم برای بندگان آشکار شد، به‌خاطر نیاز ایشان به تحصیل کمال و تکمیل نظام دنیا و آخرت. اما یک اسم پنهان و مخزون باقی ماند که در ادعیه با تعابیری چون:
«باسمک المکنون و باسمک المکتوم المخزون الطهر الطاهر المطهر»
یاد می‌شود. این اسم مخفی تنها نزد ذات اقدس اله معلوم است، حتی انبیاء الهی به آن آگاهی ندارند. از جملهٔ اسم اعظم است که هر کس با آن دعا کند، ردّ نمی‌شود.
۳. اسم اعظم و تعداد حروف آن
روایات در مورد تعداد اجزای اسم اعظم متفاوت‌اند:
- در روایتی از امام صادق علیه‌السلام: اسم اعظم ۷۳ حرف دارد، رسول خدا ۷۲ حرف را دریافت کرد و یک حرف نزد خدا باقی ماند.
- در داستان «عاصف» وزیر حضرت سلیمان، او تنها یک حرف از اسم اعظم را می‌دانست و با آن تخت را از صبا به حضور سلیمان آورد.
آن یک حرفِ محجوب، همان راز الهیِ مکنون است.
۴. دیدگاه ملا صدرا دربارهٔ «حرف» و اسم مکنون
ملا صدرا تصریح می‌کند که مراد از «حرف» در این روایات، «اسم» است. او بیان می‌کند که محققان در تعیین این اسم مکنون اختلاف کرده‌اند: برخی آن را «ها»، برخی «لام» و برخی «الف» دانسته‌اند، اما اینها همه حدس است بی‌دلیل روشن.
۵. احتمال تطبیق سه اسم ظاهر بر «بسم الله الرحمن الرحیم»
یکی از سه اسم ظاهر، به‌نص روایت، «الله تبارک و تعالی» است که اسم جامع و متصف به کمال ظهور است. دو اسم دیگر به تصریح نیامده، اما احتمال قوی آن است که «الرحمن» و «الرحیم» باشند، زیرا در آیهٔ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ این سه اسم در کنار هم آمده‌اند، و روایات اشاره دارند که سایر اسماء الحسنی به این سه بازمی‌گردند:
- اسماء دال بر مجد و ثنا تابع «الله»
- اسماء دال بر افاضهٔ وجود و خیرات دنیوی تابع «الرحمن»
- اسماء دال بر خیرات اخروی تابع «الرحیم»
بر اساس این تحلیل، دیگر اسماء الهی در طول و ذیل این سه اسم اصلی تفسیر می‌شوند.
۶. جمع‌بندی و نتایج جلسه
- چهار اسم اصلی (کلمهٔ تامه) مبدأ همهٔ اسماء الحسنی‌اند.
- سه اسم ظاهر احتمالاً «الله»، «الرحمن»، «الرحیم» هستند، و یک اسمِ مکنون تنها نزد خداست.
- اسم مکنون بخشی از اسرار اسم اعظم است که دانستن آن آثار خارق‌العاده دارد.
- اسم اعظم ۷۳ حرف دارد؛ ۷۲ نزد حجج الهی و یک حرف نزد خدا محفوظ است.
- ساختار «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ» مصداق کامل ظهور این سه اسم است.
وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
کلمات کلیدی: حدوث الاسماء، کلمه تامه، چهار اسم اصلی، اسم مکنون، اسم اعظم، ۷۳ حرف، عاصف وزیر سلیمان، ملا صدرا، الله، الرحمن، الرحیم، بسمله.
