«بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ»
الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
وَصَلَّى اللّٰهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرِينَ
وَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِينَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ
تفسیر آیه شریفه «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ»
۱. محور اصلی جلسه
جلسهٔ ۳۸ به تداوم بحث‌های کلامی و عرفانی پیرامون حقیقت اسماء الهی و تمایز آن‌ها از ذات، بر اساس روایات اهل‌بیت (ع) اختصاص دارد، و به‌طور ویژه به باب «حدوث الاسماء» در اصول کافی پرداخته می‌شود. مفسر این باب را شاهد قوی بر این می‌گیرد که اسماء، مخلوق‌اند و از سنخ الفاظ و حروف مادی نیستند، بلکه حقایقی نوری و مجردند.
۲. روایت امام صادق (ع) دربارهٔ خلقت اسماء
امام صادق علیه‌السلام می‌فرماید:
«إِنَّ اللّٰهَ خَلَقَ أَسْمَاءً بِالْحُرُوفِ غَیْرَ مُتَصَوِّتٍ، وَبِلَفْظٍ غَیْرِ مَنْطُوقٍ، وَبِشَخْصٍ غَیْرِ مُجَسَّدٍ، وَبِتَشْبِیهٍ غَیْرِ مَوْصُوفٍ، وَبِلَوْنٍ غَیْرِ مَسْبُوقٍ.»
این پنج وصف نشان می‌دهد که اسماء، از سنخ حروف و الفاظ مادی نیستند: نه صوت دارند، نه لفظ به معنای تلفظ‌شده، نه جسمیت، نه تشبیه قابل وصف، نه رنگی محسوس.
شرح ملا صالح مازندرانی: مقصود از این اسم‌ها یا اسم جامع «الله» است که بر مجموعه صفات ذات دلالت می‌کند، یا اسم مذکور «هو» است که تنها اشاره به ذات مطلق دارد. در این دیدگاه، «هو» شریف‌ترین اسماء است، زیرا بی‌واسطه‌ترین دلالت را بر حقیقت توحید دارد، برخلاف سایر اسماء که مظاهر صفات‌اند.
۳. مسألهٔ نخستین اسم
روایات در تعیین نخستین اسم الهی مختلف‌اند:
- برخی: «العلیّ العظیم» را نخستین اسم دانسته‌اند.
- برخی: «هو» را آغاز اسماء می‌دانند.
- برخی: نخستین اسم را حقیقتی مکنون و ناشناخته برای عموم و در انحصار علم خدا و اولیاء خاص می‌دانند.
مفسر نتیجه می‌گیرد که «اولیت» نسبی است و در نسبت با اسماء ظاهر برای بندگان مطرح می‌شود.
۴. تحلیل اوصاف پنج‌گانه
- غیر متصوّت: خداوند منزّه از خروج صوت و حروف از ذات خویش است.
- غیر منطق: لفظ بی‌تلفظ، حقیقتی فراتر از بیان شکلی.
- غیر مجسد: بی‌شخصیت جسمانی و غیرقابل اشارهٔ مادی.
- تشبیه غیر موصوف: دارای نحوی شباهت که قابل تعریف و تحدید نیست.
- بلون غیر مسبوق: بی‌رنگی و بی‌نقش محسوس، همان‌گونه که نام نوشته‌شده «الله» صرفاً نشانهٔ اسم حقیقی است، نه خود آن.
۵. تنزیه ذات و حجاب حسی
ذات حق تعالی از هرگونه امتداد، بعد، ترکیب و اشارهٔ حسی پاک است. او برای حواس جسمانی محجوب است، در حالی که دل‌های پاک و قلب‌های صاف، به شهود حضوری او نائل می‌شوند.
۶. گلایه از غفلت حوزه‌ها
مفسر تأسف می‌خورد که باب «حدوث الاسماء» و روایات عالی کتاب التوحید اهل‌بیت (ع) کمتر در حوزه‌ها تدریس می‌شود، در حالی‌که گنجینه‌ای بی‌بدیل برای فهم توحید ناب و سیر معنوی است.
۷. جمع‌بندی
- اسماء الهی حقایق مخلوق و نوری‌اند که آینهٔ ذات حق‌اند، نه عین ذات.
- «هو» به دلیل اشارهٔ مستقیم به ذات، اشرف اسماء دانسته شده است.
- اوصاف پنج‌گانهٔ روایت، دلالت بر تجرد و تعالی اسماء از لوازم مادی دارند.
- درک کامل این معانی برای عقل عادی ممکن نیست و تنها در دایرهٔ اولیاء و معصومان (ع) جاری است.
- احیای این معارف در تعلیمات دینی، ضرورت دارد.
وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
کلمات کلیدی: حدوث الاسماء، امام صادق (ع)، اصول کافی، ملا صالح مازندرانی، «هو»، اسم الله، العلی العظیم، اسماء مکنونه، غیر متصوّت، بلون غیر مسبوق، تمایز اسم و مسمی، تنزیه ذات.
