«بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ»
الْـحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
وَصَلَّى اللّٰهُ عَلَى سَيِّدِنَا وَنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ
وَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِينَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ.
تفسیر آیه شریفه «بسم الله الرحمن الرحیم»
۱. مقدمهٔ جلسه و پیوند با گفتار سابق
در این جلسه پس از بیان مباحث سندی و روایی دربارهٔ حدیث امیرالمؤمنین علیه‌السلام در عیون اخبار الرضا، موضوع اصلی بر محور عظمت سورهٔ حمد و جایگاه آیهٔ شریفهٔ «بسم الله الرحمن الرحیم» در آن متمرکز است. تأکید می‌شود که این آیه نه مقدمه‌ای ظاهری، بلکه جزء حقیقی و ذاتِ سورهٔ حمد است؛ و در حقیقت همان نوری است که همهٔ آیات از آن منشعب می‌شوند.
۲. روایت امیرالمؤمنین علیه‌السلام و شرح آن
در روایت طولانی از امام علی علیه‌السلام آمده است که فرمود: «إنّ «بسم الله الرحمن الرحیم» آیةٌ من فاتحة الکتاب، و هی سبع آیاتٍ تمامها بسم الله الرحمن الرحیم.»
یعنی بسم‌الله آیه‌ای از فاتحه‌الکتاب است و کلّ هفت آیهٔ آن به واسطهٔ این آیه شریفه تمام می‌شود. سپس فرمودند: شنیدم که رسول خدا (ص) می‌فرمود: «قال الله عز وجل: یا محمد! لقد آتیناک سبعاً من المثانی و القرآن العظیم»
، و این همان سورهٔ حمد است که خداوند آن را در کنار کل قرآن عطا فرمود.
به تصریح روایت، سورهٔ حمد و قرآن عظیم، دو عطیهٔ الهی‌اند که ملازم یکدیگرند؛ و همان‌گونه که قرآن نور عالم ظاهر است، فاتحه نور عالم عبادت است. در ادامهٔ روایت آمده که خداوند سورهٔ حمد را از گنج‌های عرش برگزید و آن را به پیامبر اسلام مخصوص نمود و از میان همهٔ انبیاء تنها حضرت سلیمان (ع) را در یک آیه از آن شریک ساخت، و آن آیه همان «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ» است که در نامهٔ آن حضرت آمده است: ﴿إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ﴾
.
۳. وجه شرکت سلیمان (ع) در این آیه
در روایت آمده است که وقتی بسم‌الله برای سلیمان نازل شد، ملائکه گفتند: «الآن تمَّ ملکُک یا سلیمان.»
یعنی اکنون سلطنت تو به کمال رسید؛ زیرا فرمانروایی که کار خود را با نام «الله الرحمن الرحیم» آغاز کند، حکومتش رنگ عبودیت یافته و قدرتش در خدمت توحید قرار می‌گیرد. بنابراین شرکت سلیمان در این آیه به معنای شرکت در حقیقت عبودیت و تسلیم است، نه در اصل وحی.
۴. معنای اختصاص رسول خدا (ص) به فاتحه و بسم‌الله
اختصاص پیامبر اسلام به «فاتحة الکتاب» یعنی این‌که او وارث جامع رحمت الهی است. «بسم الله الرحمن الرحیم» تجلی رحمانیت کلی و رحیمیت خاص در وجود شریف پیامبر است. از همین رو، از میان جمیع انبیاء فقط او مأمور شد که هر سوره را با بسم‌الله آغاز کند، تا امت او صاحب عبادتی پیوسته با یاد رحمت باشد.
از بیان امام علی علیه‌السلام نیز برمی‌آید که بسم‌الله نه صرف استعانت، بلکه تعریف عبد در محضر ربّ است؛ آغاز هر سوره یعنی آغاز حضور، و حضور به اسم است نه بدون اسم. همان‌گونه که در آغاز آفرینش، خلقت با اسم آغاز شد، قرائت و عبادت نیز باید با اسم آغاز گردد.
۵. نتایج تفسیری جلسه
- آیهٔ «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ» از فاتحة الکتاب و جزء قرآن کریم است؛ و هیچ قرائتی بدون آن تامّ شمرده نمی‌شود.
- نزول این آیه بر سلیمان (ع) نشانگر اشتراک معنوی در مقام رحمت و ولایت الهی است، نه اشتراک تشریعی در نزول قرآن.
- بسم‌الله سرسلسلهٔ سبع المثانی است و فاتحه به برکت آن کلام رحمت مطلق گشته است.
- هر کار و عبادتی که با این آیه آغاز شود، به نور عبودیت متصل می‌شود، و هر فعلی که بدون آن انجام پذیرد، از صبغهٔ الهی خالی خواهد بود.
خلاصهٔ تحلیلی درس یازدهم
در این جلسه بیان شد که آیهٔ «بسم الله الرحمن الرحیم» آیه‌ای از سورهٔ حمد و محور همهٔ معارف قرآن است. خداوند این آیه را از گنج‌های عرش بر پیامبر خویش نازل کرد و تنها سلیمان نبی را در این آیه شریک فرمود. به برکت این ذکر مقدس، رحمانیت خدا در عالم تکوین و رحیمیت او در عالم هدایت آشکار می‌شود. آغاز هر سوره با «بسم الله» یعنی ورود به حریم لطف الهی؛ و سورهٔ حمد با آن به صورت کامل‌ترین تسبیح و سپاس در برابر پروردگار جلوه‌گر می‌شود.
کلمات کلیدی: «بسم الله الرحمن الرحیم»، سورهٔ حمد، سبع المثانی، سلیمان نبی، عیون اخبار الرضا، رحمان و رحیم، رحمت الهی، عبودیت.
