«بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ»
الْـحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
وَصَلَّى اللّٰهُ عَلَى سَيِّدِنَا وَنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ
وَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِينَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ.
تفسیر آیه شریفه «بسم الله الرحمن الرحیم»
۱. ورود به تفسیر سورهٔ حمد پس از خاتمهٔ مباحث جزئیت بسم‌الله
در این جلسه، پس از اتمام مباحث مربوط به اثبات جزئیت و نزول آیهٔ «بسم الله الرحمن الرحیم» در همهٔ سُوَر قرآن، مفسر ورود به تفسیر آیهٔ بعدی یعنی «الْـحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» را مقدمه می‌سازد، ولی پیش از ورود به آن، به اجمال نتیجهٔ نهایی معنایی، فقهی و عرفانی بسم‌الله را بیان می‌کند.
بیان شد که جملهٔ «بسم الله الرحمن الرحیم» نه فقط آغازی تشریعی، بلکه مقدمه‌ای تکوینی برای اتصال هر کار و هر سوره به مبدأ غیب است؛ بنابراین همچون کلمهٔ توحید، شعار عبودیت، و عنوان کل قرآن به شمار می‌آید. هر سوره‌ای با یاد این نام، در محیط رحمت عام و خاص الهی قرار می‌گیرد.
۲. حیث عرفانی و ربانی آیه
مفسر تأکید می‌کند که درک حقیقت «بسم الله» تنها با توحید فعلی حاصل می‌شود؛ زیرا «بسم» یعنی «استعانت»، و استعانت از نام خداوند یعنی بریدن از هر قوهٔ غیرالهی. در این نگاه، «الله» دلالت بر ذات جامع صفات دارد، «الرحمن» نشانهٔ فیض عام، و «الرحیم» نمود رحمت خاص برای اهل ایمان است. در واقع، قرائت این آیه شروع هر فعل با حضور اسم جامع ذات و صفات است و در هر قرائت، سالک در «محضر ربوبی» تجدید نیت می‌کند.
۳. پیوند میان «بسم الله» و سورهٔ حمد
در جمع‌بندی روایت امام علی (ع) که فرمود: إنّ «بسم الله الرحمن الرحیم» آیةٌ من فاتحة الکتاب، هی سبع آیاتٍ تمامها
، مفسر نتیجه گرفت که بدون این آیه شریفه فاتحة الکتاب ناقص است و معنای حمد و ربوبیت بدون توسل به اسم الهی کامل نمی‌شود. «بسم الله» حکم مقدمهٔ ذاتی برای سورهٔ حمد را دارد؛ همان‌گونه که معرفت اسم، شرط معرفت مسمّاست.
در ادامه، نکته‌ای لطیف بیان شد که «بسم الله» همانند بازکنندهٔ درِ رحمت قرآن است؛ چنان‌که خداوند در آغاز خلقت نیز به اسم خویش آغاز کرد، پس آدم و همهٔ پیامبران مأمور به این افتتاح شدند.
۴. ثمرات عبادیِ توجه به بسم‌الله
- تلاوت «بسم الله» در نماز واجب و ترک آن موجب بطلان نماز است؛ زیرا جزء حمد است.
- ابتدای هر کار مباح یا عبادی با این جمله باعث نزول برکت و رفع وسوسهٔ شیطان می‌شود؛ چنان‌که در روایات، شیطان با شنیدن آن می‌گریزد.
- بسم‌الله پیوند دهندهٔ انسان با رحمانیت و رحیمیت حق است؛ از این‌رو، ترک آن در امور روزمره نشانهٔ غفلت از مبدأ است.
۵. نگاه جامع به بسم‌الله در برابر انبیای پیشین
در امتداد جلسات پیشین، مفسر یادآور می‌شود که گرچه در زمان حضرت آدم، ابراهیم و سلیمان جلوه‌هایی از این ذکر نازل شده بوده است، اما صورت کامل و جاودانی آن در اسلام و بر زبان پیامبر اکرم (ص) تجلی یافته است. این امر نشانهٔ اتمام فیض رحمانی در شریعت خاتم است که در امت او استمرار یافته و تا قیامت باقی است.
۶. نتیجه‌گیری پایانی از مباحث آیه
نتیجهٔ نهایی آن است که:
جمع‌بندی درس دهم
در این جلسه، پس از ختم مباحث مربوط به اثبات نزول و جزئیت «بسم الله»، نتیجه گرفته شد که این آیه حقیقتی ربانی و فرازمانی است؛ پیوند دائمی بین خالق و مخلوق، و آغاز همهٔ تجلیات رحمت. با پایان این مرحله، تفسیر تفصیلی سورهٔ حمد از آیهٔ «الْـحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» در جلسۀ آینده آغاز می‌گردد.
کلمات کلیدی: «بسم الله الرحمن الرحیم»، فاتحة الکتاب، سورهٔ حمد، رحمان و رحیم، حقیقت اسم الهی، توحید فعلی، نزول وحی، نماز و عبادت.
