اجتهاد و تقلید – جلسه دوم
موقعیت بحث اجتهاد و تقلید در علوم اسلامی
بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم، الحمدلله رب العالمین، وصلی الله علی سیدنا و نبینا محمد و آله الطاهرین و لعنة الله علی أعدائهم اجمعین.
در ادامه بحث مربوط به تعیین جایگاه اجتهاد و تقلید در میان علوم اسلامی، به نقد و تحلیل نسبت این مبحث با علوم اصول فقه، فقه و کلام می‌پردازیم.
نقد نسبت دادن بحث اجتهاد و تقلید به علم کلام
اگرچه برخی، همانند مرحوم محقق قمی، اصل «وجوب رجوع به مجتهد» را به علم کلام مرتبط دانسته‌اند، اما بررسی آثار علمای علم کلام نشان می‌دهد آن‌ها وارد بحث اجتهاد و تقلید در علم کلام نشده‌اند. ماهیت علم کلام متکی بر احتجاج و اثبات اعتقادات (مانند توحید، معاد، امامت) با ادله عقلی و نقلی است و رسالت اصلی آن دفاع از باورهای دینی است؛ نه پرداختن به فروعات عملی مانند اجتهاد و تقلید.
تحلیل دقیق جایگاه اجتهاد و تقلید
اجتهاد فعلی است که منتسب به فقیه بوده و کار ویژه او در مسیر استنباط احکام فرعیه شرعیه است. تحلیل این فعل و آثار آن، مناسب فضای اصول است؛ یعنی اصول فقه باید محل بحث درباره ماهیت، شرایط و آثار اجتهاد باشد.
تقلید نیز با اینکه در ظاهر به عمل مکلف مربوط است و می‌تواند وجه مناسبی با فقه داشته باشد، اما اصول تقلید (مانند: جواز تقلید از میت یا اعلم، و شروط صحت تقلید) نیز از سنخ اصول عقلیه‌اند که لازم است در علم اصول محور استدلال قرار گیرند، نه صرفاً فقه. بنابراین، اگرچه کتاب التقلید در بخش فقه آورده شده است، اما مباحث نظری و استدلالی آن در علم اصول جایگاه دارد.
جمع‌بندی و نتیجه‌گیری محل بحث
بنابراین:
- واکاوی ریشه‌ای و پشتوانه بحث اجتهاد و تقلید ممکن است در علم کلام رخ دهد، اما موضوع و محمول و اجزای آن در علم اصول است.
- مجتهد، به عنوان مستنبط حکم شرعی، محور بحث اصول است، زیرا فرآیند اجتهاد و استنباط مبتنی بر دلایل تفصیلی اصولی و در فضای این علم تعیین تکلیف می‌شود.
- تفکیک میان محل بحث اجتهاد (در اصول) و تقلید (در فقه) نیز صحیح نیست؛ زیرا شروط و اقسام تقلید نیز اصول عقلی و بنای عقلایی دارند که باید در اصول تبیین گردد و فقه نهایتاً نتایج را به صورت مسائل عملی نقل می‌کند.
- در نتیجه، از حیث پژوهشی، جایگاه طرح جدی اجتهاد و تقلید، علم اصول فقه است، هرچند برخی ریشه مسأله رجوع به مجتهد را در علم کلام جست‌وجو کنند.
در ادامه، مناسب است بحث معنای دقیق اجتهاد و مراتب آن به طور مفصل در جلسات آینده پیگیری شود.
