کتاب الوقف – جلسه دوم
مقدمه
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا و نبینا محمد و آله الطاهرین و اللعن علی اعدائهم اجمعین.
السلام علیک یا امیرالمؤمنین و علی اولادک المعصومین و رحمه الله و برکاته.
۱. تعریف وقف و ماهیت آن
وقف در فقه با تعبیر «تحبیس الأصل و اطلاق المنفعه» شناخته می‌شود. شهید ثانی در تبیین «تحبیس الأصل» فرموده‌اند: «قرار دادن مال در حالتی که نقل و انتقال مالکیت آن از جهت شرعی جایز نباشد، مگر موارد استثنا».
پرسش اساسی این است که آیا این تعریف، تعریفی حقیقی برای وقف است یا صرفاً بیان یکی از خصوصیات و ثمرات آن؟ باید توجه داشت که این بیان، بیان کامل ماهیت و اجزای وقف نیست، بلکه بیشتر به بیان نتیجه و اثر عملی وقف می‌پردازد. بر همین اساس برخی از فقها تصریح کرده‌اند که: «الوقف عقد ثمرته تحبیس الأصل و اطلاق المنفعه»، یعنی تحبیس اصل و آزادسازی منفعت، نتیجه‌ی عقد وقف است، نه خود تعریف کامل آن. شهید ثانی نیز پس از ذکر این تعریف می‌فرماید: «و هذا لیس تعریفاً بل ذکر شیءٍ من خصائصه»، یعنی این، تعریف حقیقی نیست بلکه ذکر برخی از ویژگی‌های وقف است.
۲. مطابقت تعریف با حدیث نبوی و سابقه تاریخی وقف
این تعریف با حدیث نبوی نیز موافق است. تعبیر «حبس الأصل و ثبل الثمره» (قفل کردن اصل و آزادگذاری منفعت)، در کتب اهل سنت مانند «مسند احمد» و «السنن الکبری» و غیره آمده است. فقهای شیعه نیز به رغم نقل روایت از طریق عامه، بدان توجه کرده‌اند، چرا که حقیقت خارجی وقف را بیان می‌کند.
روایت درباره قضیه عمر بن خطاب و سهم او از غنایم خیبر است؛ نقل است که: عمر بن خطاب پس از مالک شدن صد سهم از اموال خیبر (که از طرق خریداری و نه به طور رایگان یا غنیمت به دستش رسید)، نزد پیامبر اکرم(ص) آمد و گفت: «یا رسول الله! مالی عظیم به دست آورده‌ام که نظیرش نصیبم نشده بود. می‌خواهم این مال را در راه خدا صرف کنم. با آن چه کنم؟»
پیامبر فرمود: «اصل مال را نگه دار و منافع آن را آزاد کن». عمر نیز تصریح کرد که هیچ‌گاه روا نیست خلاف این دستور انجام گیرد و فروش این مال را منع نمود.
۳. نقد تعریف و تمایز وقف با سکنا، رقبی و عمری
شهید ثانی اشاره می‌کند که اگر این تعریف، واقعاً جامع و مانع باشد، باید مفاهیمی همچون «سکنا»، «رقبی» و «عمری» هم ذیل وقف قرار گیرند، حال آنکه چنین نیست.
سکنا: سکونت رایگان غیرمقید به زمان خاص در ملک است.
رقبی: بهره‌برداری رایگان برای مدت معینی مانند یک سال یا یک ماه.
عمری: استفاده رایگان تا پایان عمر مالک یا بهره‌بردار.
وجه تمایز این است که در وقف، دوام و همیشگی بودن شرط است، اما در سکنا، رقبی و عمری این قید وجود ندارد و پس از پایان مدت یا فوت، مالکیت به صاحب یا ورثه باز می‌گردد. پس اگر قید «دوام» به تعریف افزوده شود ایراد برطرف خواهد شد، ولی در غیاب آن، اشکال باقی است.
۴. بحث در قید دوام و نقد محققان
در ادامه، یکی از محققان درباره «تحبیس» می‌نویسد: اگر از واژه «تحبیس» ذاتاً معنای دوام برداشت شود، دیگر نیازی به افزودن قید دوام نیست، اما اگر دوام از آن فهمیده نشود، باید این قید صراحتاً اضافه شود.
در نتیجه، بحث اساسی این است که «آیا تحبیس الأصل» به تنهایی مفهوم دوام را منتقل می‌کند یا خیر؟ اگر نه، باید در تعریف وقف، قید دوام ذکر شود تا از شباهت با سکنا، رقبی و عمری جدا شود.
۵. وقف به عنوان صدقه جاریه از منظر شهید اول
شهید اول نیز در کتاب «دروس» از وقف با عنوان «صدقه جاریه» یاد کرده و به حدیث نبوی اشاره دارد: «اذا مات ابن آدم انقطع عمله الا من ثلاث: صدقه جاریه او علم ینتفع به، او ولد صالح یدعو له». یعنی پس از مرگ انسان، عمل او جز در سه مورد قطع می‌شود: صدقه جاریه، علمی که دیگران از آن بهره ببرند و فرزند صالحی که برای او دعا کند.
بنابراین وقف را یکی از مصادیق بارز صدقه جاریه دانسته‌اند.
جمع‌بندی
بنابراین در تعریف وقف، شرط دوام و استمرار اهمیت اساسی دارد و بدون آن، مرز روشنی با مفاهیمی چون سکنا، رقبی و عمری نخواهد داشت. نتیجه آن که تعریف صحیح وقف نیازمند توجه ویژه به شرط دائمی بودن است تا دایره خاص و دقیق این عقد فقهی مشخص گردد.
پایان جلسه دوم.
تهیه و ویرایش: بر اساس پیاده‌سازی دقیق و علمی از فایل صوتی «کتاب الوقف (۲)»
