بررسی روایات تحلیل خمس – جلسه دوم
مقدمه
بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم. الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا و نبینا محمد و آله الطاهرین و اللعن علی اعدائهم اجمعین.
در این جلسه، بحث درباره روایات «اباحه خمس» (حلیت بخشیدن خمس) توسط اهل بیت(ع) ادامه می‌یابد. در ابتدای جلسه، اهمیت تعدد روایات این باب و میزان پررنگ بودن آن در آثار روایی و تاریخی تأکید می‌شود.
بازخوانی باب اباحه خمس برای شیعه
مرحوم صاحب وسائل در کتاب وسائل الشیعه، جلد ۹، صفحه ۵۴۳، باب «اباحه خمس» را با عنوان “اباحه خمس برای شیعه در صورت تعذر ایصال به امام و عدم احتیاج سادات” مطرح کرده است. در این باب، ۲۲ روایت وجود دارد که این حجم، اهمیت تاریخی و فقهی موضوع را نشان می‌دهد.
نقد و بررسی روایت اول: (امام باقر(ع) و استناد به امیرالمؤمنین(ع))
سند روایت: شیخ طوسی از سعد بن عبدالله، احمد بن محمد بن عیسی، عباس بن معروف، حماد بن عیسی، حریز بن عبدالله، ابی بصیر و زراره و محمد بن مسلم همگی از امام باقر علیه السلام نقل می‌‌کنند. سند، صحیح و قابل اعتماد است.
متن روایت: امام باقر علیه‌السلام از قول امیرالمومنین علیه‌السلام می‌فرماید: “هلک الناس فی بطونهم و فروجهم لانهم لم یؤدوا الینا حقنا. الا و ان شیعتنا من ذالک و آبائهم فی حل.”
تفسیر: منظور از «هلک الناس» سقوط مردم از نظر معنوی به جهت ترک پرداخت حقوق اهل بیت (در امور خوراک و ازدواج) است. اهل بیت(ع) شیعیان خود و پدرانشان را در این اموال «در حل» قرار دادند تا دچار مشکلات شرعی نشوند.
نکته: در نسخه‌ای دیگر، عبارت «ابنائهم» به جای «آبائهم» آمده‌است؛ که اختلاف نسخه‌ای و رجوع به منابع را می‌طلبد.
نقد سند و محتوای روایت اول
پرسش‌های مهمی درباره تفسیر روایت مطرح شد:
- آیا «حل» فقط درباره خوراک و ازدواج است؟ یا نسبت به دیگر اموال نیز جاری است؟
- مخاطبان روایت دقیقاً چه کسانی‌اند؟ فقط شیعیانی که مقام واقعی تشیع داشته‌اند یا هرکسی که به اهل بیت محبت داشته باشد؟
- نقش تاریخ سیاسی و اجتماعی آن دوران (زمان امیرالمؤمنین و اوضاع خمس در عصر خلافت ایشان و پس از آن) در فهم روایت چیست؟
- عبارت «آبائهم» یا «ابنائهم» کدام صحیح است و چگونه باید فهمیده شود؟
روایت دوم در «علل الشرایع» صدوق نیز با مضمون مشابه نقل شده اما با عبارت «ابنائهم».
روایت دوم: مضمون کتبی از امام باقر(ع)
سند: محمد بن حسن، از شیخ طوسی، از علی بن مهزیار.
متن روایت: در نامه‌ای که علی ابن مهزیار به امام باقر(ع) رسانده، امام می‌نویسد: “من اعظه شی من حقی فهو فی حل”
پیام: اگر مقدارى از حق من (خمس) در مال کسی باقی مانده باشد، در «حل» قرار دارد یعنی آن فرد مؤاخذه نمی‌شود. روایت هم از نظر سندی و هم از نظر دلالت، اعتبار دارد.
دلالت مالی در امور ازدواج و بردگان
درباره تعبیر «فروجهم» در روایت اول توضیح فقهی و تاریخی داده شد که خرید و فروش کنیز و نیز مهریه‌های مالی در عقد ازدواج، مهم‌ترین بستر اثرگذاری خمس بر امور جنسی و خانوادگی در آن عصر بوده‌است.
امیرالمومنین(ع) با توجه به ضرورت اجتماعی و موقعیت شیعیان، برای پیروانشان آن را مباح کردند تا معذور باشند و جامعه متلاشی نشود.
مناقشه در سند و شرایط امام و مخاطبان
- روند تأمین خمس از سوی مردم حتی در زمان حکومت ظاهری امیرالمؤمنین(ع) همیشه کامل و بی‌آسیب نبوده‌است؛ برخی والیان تخلف یا کم‌کاری می‌کردند.
- دقیقاً باید دید مراد از «شیعه» در این دوران چیست؛ آیا فقط ارادتمندان واقعی و قائل به امامت بلافصل حضرت امیر بوده‌اند یا دایره وسیع‌تر؟
- این روایات یک رخصت و تسهیل عُذر خواهانه برای شیعیان بوده؛ نه اینکه دیگران نیز مشمول باشند.
روایت سوم: مضمون امام صادق(ع)
سند: شیخ طوسی از حسـین بن سعید اهوازی، علی بن مهزیار، فضاله بن ایوب، عمر بن ابان، زریس الکناسی.
متن روایت: امام صادق(ع) فرمودند: “اتدری من این دخل الناس الزنا؟… من قبل خمسنا اهل البیت الا لشیعتنا الاطیبین فانه محلل لهم و لمیلادهم”
تفسیر: پرداخت نشدن خمس و حق اهل بیت، موجب آلوده شدن نسل‌ها و و ورود زنا به جامعه شده است؛ اما شیعیان خالص، معاف‌شدگان‌اند و اصل ولادت آنان پاک است.
تحلیل نهایی و جمع‌بندی
- دلالت روایت سوم با روایت اول ارتباط معنایی دارد و “طیب ولادت” شیعیان را مستند به اباحه اهل بیت می‌داند. معنای “ابناءهم” یا “طیبین” نیز باید با دقت و مراجعه به قرائن سایر روایات تبیین گردد.
- تعدد طرق نقل روایت و صحت سند بخش عمده‌ای از این روایات، بیانگر قوت نظریه اباحه در شرایط خاص (تعذر ایصال، نبود انگیزه تخلف و…) است.
- جمع میان این روایات و روایات وجوب خمس و تحریم مال اهل بیت، از مباحث محوری جلسات بعدی است.
