بررسی روایات تحلیل خمس – جلسه سوم
مقدمه
بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم. الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا و نبینا محمد و آله الطاهرین و اللعن علی أعدائهم أجمعین
در این جلسه، به تبیین و نقد دقیق‌تر روایات تحلیل خمس، به‌ویژه تحلیل قید «طیب ولادت» و شمول اباحه خمس نسبت به شیعیان و سؤالات پیرامونی می‌پردازیم.
تعداد و قوت روایات تحلیل خمس
در این بحث تصریح می‌شود که از ۲۲ روایت باب تحلیل خمس، دست کم ۱۳ تا ۱۴ مورد سند صحیح و همچنین چند روایت موثقه وجود دارد. همین فراوانی سند صحیح سبب شده فقها در جمع‌بندی نهایی موضوع، دقت و تأمل بیشتری روا بدارند؛ چرا که اگر اغلب روایات این باب ضعیف بودند، به راحتی به نفع روایات وجوب خمس کنار گذاشته می‌شدند.
تحلیل دقیق روایت اول و پرسش‌های تفسیری آن
بررسی می‌شود که در روایت معروف: هلک الناس فی بطونهم و فروجهم لأنهم لم یؤدوا الینا حقنا الا و إن شیعتنا من ذلک و آبائهم فی حلّ، عبارت «من ذلک» باید به چه معنا گرفته شود؟
تبیین می‌شود که اگر «من ذلک» را به هلاک بزنیم، با بخش «و آبائهم فی حل» ناسازگار است. در نتیجه باید «من ذلک» را به «عدم ادای حق» برداشت کرد و گفت: شیعیان و پدرانشان به سبب عدم امکان پرداخت، در حل قرار دارند؛ اما دیگران که ترک پرداخت کرده و توان پرداخت داشته‌اند، مشمول هلاک می‌شوند.
ادامه بحث روایی و تأثیر تحلیل بر مسائل مالی و نکاح
بیان می‌شود که اگر اهل بیت(ع) حلیت عام صادر نمی‌کردند، حتی معاملات و ازدواج‌های شیعیان دچار اشکال شرعی می‌شد؛ چون پرداخت مهر و خرید و فروش بردگان بدون حق امام(ع) نمی‌توانست صحیح باشد.
فرق نکاح دائم و موقت از جهت پرداخت مهر بررسی می‌شود؛ اما در هر دو نوع، تصرف در مالی که حق اهل بیت در آن داده نشده، به اشکال شرعی می‌انجامد که صرفاً به برکت همین تحلیل عام از سوی امام برطرف شده است.
تفسیر دقیق دیگر روایات کلیدی
سپس روایتی بحث می‌شود که فردی از امام صادق(ع) درخواست «حل الفروج» کرد و مقصود را خرید کنیز، نکاح، میراث، تجارت و هدایای اهل سنت به شیعیان بیان می‌کند. امام صادق(ع) با تفصیل کامل می‌فرماید:
«لشیعتنا حلال؛ الشاهد منهم و الغائب، المیت منهم و الحی، و ما یولد منهم الی یوم القیامة»
تحلیل: این اجازه عام فقط شامل شیعیان واقعی است و امام با تأکید بر «الا لمن اهل» تصریح می‌کنند که این رخصت خاص شیعیان است، و دیگران مشمول آن نیستند. قابل توجه است که حتی شیعیانی که در آینده به دنیا بیایند نیز مشمول این تحلیل‌اند.
مسائل کاربردی در معاملات بین شیعه و سنی
بحث می‌شود که در معاملات یا ازدواج‌های شیعیان با غیرشیعه، به‌ویژه در مناطقی چون تایلند یا کامبوج که اختلاط زیاد است، حکم تحلیل امام برای شیعیان جاری است و نگرانی نسبت به اموالی که خمس آن ادا نشده، وجود ندارد.
اهمیت خمس در روز قیامت
در روایتی دیگر امام(ع) می‌فرماید: «انشد ما فی الناس یوم القیامة صاحب الخمس…»؛ در قیامت، امام صاحب خمس خواهد گفت: «یا رب خمسی!» اما این حق، برای شیعیان «فاکتور تحلیل» خورده و اذن عام امام شامل حال آنان شده است و نگرانی برای آنان وجود ندارد؛ در مقابل، غیرشیعیان که تابع اهل بیت نبوده‌اند، مؤاخذه خواهند شد.
صدور رخصت و عدالت نسبت به شیعیان در عصر تقیّه
در روایتی دیگر، شیعه از امام صادق(ع) بابت تقصیر در پرداخت خمس اظهار نگرانی می‌کند. امام صادق(ع) تصریح می‌فرماید:
ما انصفناکم ان کلفناکم ذلک الیوم
یعنی اگر ما شما را در این شرایط سخت اجتماعی مکلف به ادا می‌کردیم، انصاف نداشتیم؛ لذا در آن زمان خاص و تا رفع موانع، مسئولیت از عهده شیعیان برداشته شده، اما با تغییر شرایط، تکلیف به جای خود باقی خواهد ماند.
