کتاب الوقف – جلسه هفتم
مقدمه و طرح بحث
بسم الله الرحمن الرحیم. الحمدلله رب العالمین. و صل الله علی سیدنا و نبینا محمد و آله الطاهرین و اللعن علی اعدائهم اجمعین.
السلام علیک یا امین الله فی ارضه و حجته علی عباده. السلام علیک یا امیرالمومنین و علی اولادک المعصومین جمیعا و رحمت الله و برکاته.
بحث همچنان پیرامون شروط صحت وقف ادامه دارد. به بحث قبض به عنوان شرط تمامیت وقف رسیده‌ایم و تبیین شد که وقف بدون تحقق قبض لازم و قطعی نمی‌گردد.
مسأله فوت واقف پیش از قبض
سؤال مطرح: اگر واقف پیش از تحویل یا قبض مال موقوفه توسط موقوف‌علیهم از دنیا برود، وضعیت وقف چیست؟
نظر شهید اول: وقف باطل است؛ زیرا انتقال ملکی (از واقف به موقوف‌علیهم یا جهت موقوفه) تمام نشده است و قبض لازم پیش از وفات رخ نداده است.
استناد شهید ثانی به روایت عبید بن زراره
نظر شهید ثانی: ذیل این بحث به روایت عبید بن زراره استناد می‌کند و آن را دلیل بر این مسئله می‌داند:
روایت یادشده از امام صادق (ع) ناظر به این است که: «اگر مردی پیش از آن که فرزندانش مالی را که برایشان صدقه کرده، قبض کنند، فوت نماید، آن مال جزو میراث محسوب می‌شود.» و نیز اگر صدقه بر چند پشت بعدی کرده باشد، قابل قبول می‌داند.
نتیجه: تحقق قبض توسط موقوف‌علیهم یا افراد ذی‌حق پیش از فوت واقف برای لزوم وقف یا صدقه شرط است.
تحلیل سبط الشهید (نوه شهید ثانی) و اشکال به استدلال
نظر سبط الشهید: این روایت مربوط به صدقه است، نه وقف. عبارت پایانی که می‌گوید: «لا رجوع فی صدقه الا اذا قصد وجه الله» قرینه است بر اینکه بحث درباره صدقه است. پس استدلال به این روایت در مورد قبض وقف صحیح نیست.
بنابراین، علت تعجب و اشکال سبط الشهید به شهید ثانی، همین عدم انطباق روایت با باب وقف است.
روایت عبید بن زراره، صدقه و نسبت آن با وقف
بررسی متن روایت و حکم امام (ع): – صدقه بر اولادی که او را دیده‌اند، اگر قبض ننمایند تا صاحب مال فوت کند، مال جزء میراث خواهد بود.
– اگر صدقه را برای نسل‌های بعد بگذارد که او را ندیده‌اند نیز این صدقه، صحیح است. چون اختیار مال را داشته است.
– و شرط عدم رجوع به صدقه این است که افراد، «ابتغاء وجه الله» (قصد قربت) داشته باشند.
اختلاف: شهید ثانی می‌خواهد از این روایت حکم قبض در وقف را نتیجه بگیرد؛ اما منتقدان (مانند سبط الشهید) تأکید می‌کنند ادله باب صدقه الزاماً قابل تسری به وقف نیست، خصوصاً با توجه به خصوصیات عقد لازم بودن یا جایز بودن و نیات مورد بحث.
کنکاش در معنای صدقه و وقف و نسبت فقهی
توضیح داده می‌شود که وقف نیز گونه‌ای صدقه است اما صدقه‌ای با شرایط فقهی ویژه (لزوم، دوام و تعین منافع)، لذا بحث تطبیق یا عدم تطبیق حکم صدقه (از جمله قبض) بر وقف جای توجه و اختلاف فقهی است.
خلاصه مباحث و وجوه علمی استدلال
- شهید اول: بطلان وقف بدون قبض در صورت وفات واقف قبل از قبض توسط موقوف‌علیهم.
- شهید ثانی: استناد به روایت عبید بن زراره جهت اثبات شرطیت قبض (گرچه محل بحث و نقد است).
- روشن شدن اهمیت نیابی و تحقق عملی قبض و تفاوت صدقه و وقف در جهت لزوم و عدم رجوع.
- تاکید بر دقت مراجعه به نصوص روایی برای استنباط صحیح احکام فقهی اموال و موقوفات.
