«بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ»
الْـحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ
وَصَلَّى اللّٰهُ عَلَى سَيِّدِنَا وَنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ
وَلَعْنَةُ اللّٰهِ عَلَى أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِينَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ
تفسیر آیه شریفه «بسم الله الرحمن الرحیم»
۱. مقدمهٔ جلسه و طرح اقوال فقهی شیعه دربارهٔ جهر به بسم‌الله
در آغاز این جلسه، مفسّر جمع‌بندی‌ای از آنچه در جلسه پیش بیان شده بود ارائه کرد و وارد بحثی نظام‌مند دربارهٔ «جهر یا اخفات بسم‌الله الرحمن الرحیم در نماز» شد. جمع‌بندی نشان می‌داد که در میان علمای خاصّه (فقه امامیه) دربارهٔ این مسئله پنج قول اصلی وجود دارد:
- قول مشهور: استحباب جهر به بسم‌الله در دو رکعت اول و حتی در رکعت‌های سوم و چهارم در صورتی‌که سوره حمد در آنها قرائت شود؛ چه امام باشد و چه مأموم.
- قول دوم (ابن‌ادریس): استحباب جهر مخصوص دو رکعت اول است و در رکعت سوم و چهارم مشروع نیست.
- قول سوم (ابن‌جنید بغدادی): استحباب جهر اختصاص به امام جماعت دارد نه مأموم.
- قول چهارم (قاضی ابن‌برّاج و اشارهٔ شیخ صدوق در خصال): وجوب جهر به‌صورت مطلق در تمام نمازها.
- قول پنجم (ابو‌اسحاق حلبی): وجوب جهر فقط در دو رکعت اول نمازهای یومیه.
مفسّر توضیح داد که از میان این اقوال، قول اول یعنی استحباب جهر در دو رکعت نخست (و ترجیح آن در جهریات) معروف و مقبول میان اکثریت فقهای شیعه است و دیگر اقوال، نادر یا شاذ به شمار می‌آیند.
۲. بازخوانی روایات تقیه و ملاحظهٔ شرایط اجتماعی
در ادامه، به باب دوازدهم از «وسائل‌الشیعه» پرداخته شد، که موضوعش جواز ترک بسم‌الله یا جهر آن به جهت تقیه است. نخستین روایت از زکریا بن ادریس قمی نقل شده است. وی می‌گوید: از امام کاظم (ع) پرسیدم: مردی با قومی نماز می‌خواند که جهر به بسم‌الله را نمی‌پسندند، چه کند؟ فرمود: «لا یجهر».
یعنی در چنین مجلسی، برای حفظ وحدت و جان مؤمن و حفظ کیان شیعه، بسم‌الله را به جهر نخواند.
مفسر تحلیل کرد که این دستور به «عدم جهر»، نه از باب تضعیف حکم، بلکه از باب تقیهٔ حکیمانه بوده است؛ زیرا در همان دورانِ ائمه (به‌ویژه زمان امام صادق و امام باقر علیهماالسلام)، فضا هنوز آکنده از خفقان بود و ترویج علنی شعائر شیعه می‌توانست خطرآفرین باشد.
۳. آغاز بررسی اصلی: روایات باب بیست‌و‌یکم وسائل
در این مرحله وارد باب ۲۱ وسائل‌الشیعه شد که هشت روایت کلیدی دربارهٔ استحباب و وجوب جهر به بسم‌الله دارد. در هر روایت، سند، دلالت و مفاد فقهی به تفصیل بررسی گردید.
روایت اول: صحیحهٔ صفوان جمال
صفوان می‌گوید: چند روز پشت سر امام صادق (ع) نماز گذاردم؛ هرگاه نماز اخفاتی چون ظهر و عصر می‌خواندند، بسم‌الله الرحمن الرحیم را با صداى بلند می‌فرمودند و سایر آیات را آهسته.
این روایت از نظر سند صحیح و از نظر دلالت نشان می‌دهد که جهر به بسم‌الله، حتی در نمازهای اخفاتی، سیرهٔ امام بوده است. اما چون فعل امام است، دلالت بر وجوب ندارد، بلکه بر اصل مشروعیت و استحباب مؤکد دلالت می‌کند.
روایت دوم: کتمان بسم‌الله توسط عامه
در روایت دیگر (از عبدالرحمان بن ابی‌نجران، از امام صادق علیه‌السلام) آمده است: بسم‌الله الرحمن الرحیم خیر الأسماء، کتموها!
امام با لحنی تند فرمودند: «بهترین نام‌های خدا را پنهان کردند!» و افزودند: کان رسول‌الله ﷺ اذا اجتمع علیه قریش، جهر ببسم‌الله
، یعنی پیامبر در برابر قریش با صدای بلند بسم‌الله می‌خواند تا شعار توحید آشکار شود و دشمنان عقب بنشینند. این روایت بیانگر بُعد شعاری و اجتماعی جهر است: «بسم‌الله» حربهٔ نبوی برای شکست شرک و اعلان ایمان بوده است.
روایت سوم و چهارم: حنان بن سدیر و ابوحمزه ثمالی
روایت سوم از حنان بن سدیر است: وی می‌گوید پشت سر امام صادق (ع) نماز خواندم؛ حضرت استعاذه و بسم‌الله را جهراً گفتند. روایت چهارم را ابوحمزهٔ ثمالی از امام زین‌العابدین (ع) روایت می‌کند: زمانی‌که نماز برپا می‌شود، شیطان کنار امام می‌ایستد و مراقب است که آیا ذکر «بسم‌الله» گفته می‌شود یا نه. اگر امام آن را به جهر بخواند، شیطان می‌گریزد و اگر نخواند، سوار شانهٔ او می‌شود تا پایان نماز! امام (ع) فرمودند: مقصود من از ذکر خدا، همان جهر به بسم‌الله است. این روایت نشانگر اثر معنوی و باطنی جهر در طرد شیطان است.
۴. مراجعه به کتب دیگر و تحلیل دو روایت پایانی
در روایت ششم (نقل‌شده در عیون اخبار الرضا) امام رضا (ع) فرمودند: الجهر ببسم الله الرحمن الرحیم فی جمیع الصلوات سُنّةٌ
یعنی جهر، سنت مؤکد در همهٔ نمازهاست. در روایت بعدی، رجاء بن ابی‌ضحاک از ائمهٔ رضا (ع) نقل می‌کند که ایشان در تمامی نمازها – چه روز چه شب، چه جهریه و چه اخفاتی – بسم‌الله را به جهر قرائت می‌فرمودند.
از مجموعهٔ این نقل‌ها برداشت می‌شود که ائمه (ع) در عمل، بر خلاف روش عامه، همواره بسم‌الله را به جهر تلاوت می‌کردند؛ گاه به عنوان اعلام موضع در برابر بدعت کتمان، و گاه برای تعلیم عملی به شیعه.
۵. جمع‌بندی تحلیلی و نتایج فقهی
در پایان، مفسر نتیجه گرفت که:
- در نمازهای جهریه (صبح، مغرب، عشاء)، جهر به بسم‌الله واجب است، مگر آنکه تقیه لازم آید.
- در نمازهای اخفاتی (ظهر و عصر)، جهر مستحب است.
- فعل ائمه (ع) به‌ویژه امام صادق و امام رضا علیهماالسلام، بیانگر اهتمام به علنیت بسم‌الله و حفظ شعار توحیدی شیعه است.
- در مجموع، جهر به بسم‌الله در قرائت نماز، حدّاقل مستحب و در جهریات، واجب تعیینی است.
بدین‌ترتیب، بحث طولانیِ «جهر به بسم‌الله الرحمن الرحیم» به فرجام رسید.
کلمات کلیدی: جهر بسم‌الله، استحباب و وجوب، تقیه، صفوان جمال، ابوحمزه ثمالی، امام صادق (ع)، امام رضا (ع)، شعار توحید، فقه‌القرآن.
